In mei 2009 is het onderstaande artikel gepubliceerd in Kroniek. Tijdschrift Historisch Amersfoort 11 (2009) 2, pp.36-37.

Zon & Schild
door Jojanneke Clarijs 

U kent het misschien wel: een prachtig gebouw waar u bijna dagelijks langs rijdt, maar waarvan u eigenlijk niet precies weet waarom het er staat zoals het er staat. Tot voor kort gold dat voor mij voor Zon & Schild. In opdracht van Bureau Monumentenzorg heb ik onderzoek gedaan naar de plaats van Zon & Schild in de typologische ontwikkeling van de psychiatrische centra.

Psychiatrisch centrum Zon & Schild is een complex van verschillende paviljoens in een bosrijke omgeving. Het is in de jaren 1928-1940 gerealiseerd naar ontwerp van de architecten G. van Hoogevest uit Amersfoort en de gebroeders J.G. en P.K. Mensink uit Apeldoorn. De opdrachtgever was de Vereniging Nederlands Hervormde Stichtingen voor zenuw- en geesteszieken.

De opdrachtgever
Tijdens het interbellum raakte de Nederlandse samenleving steeds meer verzuild en zo ook de medische en psychiatrische zorg. Binnen de zuilen trad bovendien een differentiatie op, waarvan de Vereniging Nederlands Hervormde Stichtingen voor zenuw- en geesteszieken een voorbeeld is. Deze vereniging werd in 1927 opgericht als afsplitsing van de Vereniging tot Christelijke Verzorging van Geestes- en Zenuwzieken, die een duidelijk gereformeerd karakter had. Zon en Schild vormde het eerste psychiatrisch centrum van de nieuwe stichting. De vereniging had de keuze op Amersfoort laten vallen vanwege de centrale ligging, de goede bereikbaarheid en de beschikbaarheid van een geschikt terrein in een mooie omgeving. Het complex van Zon & Schild is tussen 1928 en 1940 in verschillende fases gerealiseerd en bood plaats aan circa 600 patiënten. In 1931 werd het feestelijk geopend door koningin-moeder Emma. De naam was ontleend aan Psalm 84:12 “Want God de HEERE is een zon en schild”.

Oorspronkelijke opzet van het complex
De meeste gebouwen van het oorspronkelijke complex zijn nog aanwezig. Het complex had een overwegend symmetrische opzet, waarbij de belangrijkste gebouwen aan weerszijden van een centrale as lagen: de oprijlaan. Tegenover de entree en de trafo- en meterhuisjes was het hoofdgebouw met twee vleugels (1931) gesitueerd. Ten zuiden daarvan lagen twee keer twee paviljoens voor de huisvesting van patiënten. De “rustige” patiënten werden in het hoofdgebouw ondergebracht; de patiënten met het meest “onrustige” gedrag woonden in de achterste, zuidelijke vleugels (Bergopwaarts en Sparrenhof, 1934); en de “half-onrustige” patiënten in de middelste paviljoens (Larikshof en Cederhorst, 1938). De vrouwen waren in de oostelijke vleugel en paviljoens gehuisvest; de mannen in de westelijke. Bergopwaarts is inmiddels gesloopt. Daarnaast bevonden zich een kerk (1934), een recreatiegebouw (De Veste, 1932), een keukengebouw (Gildenhof, 1931), een therapiegebouw (Boslust), een laboratorium (gesloopt), kassen (gesloopt), een tuinmanshuis (1931), een lijkenhuisje (1931) en een sanatorium (Hebron, 1932) met een klassenpaviljoen (1933, gesloopt) op het terrein. De villa naast de hoofdentree was de directeursvilla (1931), terwijl de andere woningen uit 1933 langs de Utrechtseweg voor de artsen bestemd waren. Waarschijnlijk werd in de jaren 1935-1940 villa Fornhese bij het complex betrokken als vrouwenafdeling. In 1940 is in de as van het complex, aan de zuidkant van het terrein een paviljoen voor tbc-patiënten gebouwd (Heidezicht), omdat tbc relatief veel voor kwam onder de psychiatrische patiënten. Oorspronkelijk was ook een villa voor de geneesheer gedacht bij de entree, maar deze is komen te vervallen.

Ook het terrein is door Van Hoogevest en de gebroeders Mensink ontworpen en de oorspronkelijke opzet is nog steeds goed herkenbaar. Zoals gezegd waren de belangrijkste gebouwen op symmetrische wijze langs een centrale as, de oprijlaan, gesitueerd. Het park zelf werd uitgevoerd in een gemengde landschapsstijl. Direct rond de gebouwen werd een plantsoen of grasperk aangelegd, terwijl rondom het bos gehandhaafd bleef. De samenhang tussen het gebouw en het plantsoen werd vergroot door bijvoorbeeld het uitmetselen van plantenbakken en tuinmuurtjes. 

Psychiatrische centra in de eerste helft van de twintigste eeuw
Sinds het laatste kwart van de negentiende eeuw lagen psychiatrische centra bij voorkeur geïsoleerd in bosrijke gebieden. De patiënten werden uit hun ziekmakende stedelijke omgeving gehaald en daar ondergebracht waar de natuur een helende werking op hun lichaam en geest kon hebben.

Zoals sinds circa 1885 gebruikelijk was voor gestichten, werd Zon & Schild opgezet volgens het paviljoenstelsel, waarbij iedere functie een eigen gebouw kreeg en de gebouwen verspreid over een terrein werden gesitueerd. Dit maakte het mogelijk om een grote samenhang met de omringende natuur te bewerkstelligen en tegelijk om een scheiding te maken in de huisvesting van “rustigen” en “razenden”, armen en rijken, mannen en vrouwen. In de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw werden de meeste centra, net als Zon & Schild, vormgegeven in een zakelijk-expressionistische stijl. De gebouwen werden omringd door een landschapspark met bossages, open ruimten en slingerende paden, maar ook met kassen en moestuinen waar de patiënten werkten. De verschillende klassen en patiëntgroepen hadden eigen, afgescheiden tuinen. 

Behandeling van psychiatrische patiënten
In de jaren dertig speelde bij de behandeling van de psychiatrische patiënten op Zon & Schild, net als bij andere gestichten, het rustig maken van patiënten een belangrijke rol. Dit poogde men te bereiken door middel van bed- en badverpleging: patiënten lagen in bed in grote zalen. Er waren zogenaamde kalmeringsbaden waar patiënten gedurende langere tijd in lagen (ingesmeerd met vaseline tegen verweking). Ook werden kalmerende middelen toegediend. Tegelijk werd geëxperimenteerd met nieuwe therapieën als een slaapkuur of prikkeltherapie (bloedtoediening). Een belangrijke plaats werd ingenomen door arbeidstherapie. Patiënten werden aan het werk gezet in de tuinen van het gesticht of vervaardigden meubelen en andere benodigdheden voor het gesticht. Ook de bewegingstherapie was in opmars en er werd letterlijk ruimte gemaakt voor sport- en spelvoorzieningen. 

Sanatoria in het interbellum
Na de Eerste Wereldoorlog deed een belangrijke vernieuwing zijn intrede in de psychiatrie: het sanatorium. Deze kliniek was bestemd voor een nieuwe groep patiënten, de zogenaamde “zenuwlijders” die zich vrijwillig lieten behandelen. De patiënten vormden geen gevaar voor de samenleving en waren zich bewust van hun eigen problematiek. Sanatoria richtten zich in eerste instantie op de rijkere patiënten die zelf hun verzorging betaalden. Pas in 1929 konden gemeenten verplicht worden de zorg voor arme zenuwlijders te betalen als gevolg van een wijziging van de Armenwet. Hebron is een van de eerste sanatoria op religieuze grondslag: tot 1929 konden alleen psychiatrische centra onder openbaar bestuur een kliniek stichten.

Dankzij de sanatoria verdween het negatieve imago van de gestichten. Ook voor de architectuur van de psychiatrische centra betekende het sanatorium een verandering: voor de logistieke organisatie, voor de ordening van de verschillende functies en bovenal door de bouw van de luxueuze gebouwen als uiting van de nieuwe status van de psychiatrie. Het sanatorium werd als aparte afdeling gerealiseerd, soms op grote afstand van het gesticht. Bij Hebron is dit heel duidelijk te herkennen in de eigen naamgeving en de eigen entree aan de Utrechtseweg. 

Zon & Schild sluit aan bij de gangbare opzet van psychiatrische centra uit de jaren dertig: qua architectuur en qua terreininrichting. De opdrachtgever is een voorbeeld van de steeds verdergaande verzuiling. Met de stichting van Hebron heeft de opdrachtgever ingespeeld op de nieuwste ontwikkelingen in de psychiatrische zorg. Zon & Schild vertegenwoordigt een bijzonder stukje maatschappijgeschiedenis.

Bronnen
Gesigneerde en gedateerde bouwtekeningen uit Archief Eemland.
R. Houtsma, Hoe God op Zon & Schild veranderde, z.p. 2004.
A. Kerkhoven, Beeld van de psychiatrie 1800-1970, Zwolle/Utrecht 1996.
N. Mens, De architectuur van het psychiatrisch ziekenhuis, Wormer 2003.
Interview met de heer J. den Boer.